Bisschop Aegidius van Reims – Neustrische intrigant aan het hof van Childebert II van Austrasië

Naast hun religieuze rol vervulden bisschoppen in de zesde eeuw ook een belangrijke politieke rol in de complexe hofpolitiek en diplomatie van de Merovingische dynastie.[1] Enkele van hen wisten zich met succes een weg te banen door deze politieke verhoudingen, zoals Gregorius van Tours, auteur van de Historia Francorum. Aegidius, bisschop van Reims tijdens de heerschappij van koning Childebert II (r. 575-596) van Austrasië, was minder succesvol. Gregorius en Aegidius hebben tegenovergestelde politieke allianties en dat heeft invloed op de rol die Aegidius in Gregorius’ narratief speelt.[2] Ik zal op basis van de Historia het netwerk rondom Aegidius reconstrueren.

Wanneer Aegidus voor het eerst besproken wordt, is al duidelijk dat de bisschop onderdeel uitmaakt van een grotere groep aan het Austrasische hof die toenadering tot Neustrië zoekt. In 577 wordt Merovech, de opstandige zoon van Chilperik van Neustrië, in de omgeving van Reims in de val gelokt, waarna hij zelfmoord pleegt. Gregorius noemt Aegidius en dux Guntram Boso als mogelijke verantwoordelijken voor het opsporen en doden van het gezelschap van Merovech. Aegidius zou een gunsteling zijn van koningin Fredegunde, de vrouw van Chilperik.[3] Ondanks dat Reims onderdeel was van Austrasië maakte de nabijheid van Soissons persoonlijke banden met het hof van Neustrië mogelijk.[4] Soissons was daarnaast een suffragaan bisdom van het aartsbisdom Reims.[5] Als hoogste geestelijke in het gebied was frequent contact met Fredegunde niet onwaarschijnlijk, bovendien deed Chilperik donaties aan lokale kerken en heiligdommen.[6]

Aegidius zou zijn belangrijkste rol spelen in het opstellen van het Verdrag van Nogent tussen Childebert II van Austrasië en Chilperik van Neustrië in 581. Nu Childebert II minderjarig op de troon zit is het in zijn belang een alliantie te sluiten met een van zijn ooms. In dit verdrag kiest Childebert II ervoor om samen met Chilperik tegen koning Guntram van Bourgondië ten strijde te trekken.[7] Feitelijk betekende dit ook steun aan de pretendent Gundovald, die Guntram’s plaats moest innemen.[8] Later in 583 zou Aegidius dit verdrag nog eens bekrachtigen nadat Guntram Marseille had ingenomen. Toen Chilperik begon met zijn veldtocht tegen Guntram ontstond volgens Gregorius een opstand tegen de diplomatiek van Aegidius en de andere adviseurs van de koning. Aegidius moest vluchten naar zijn zetel in Reims.[9]

Toen Chilperik in 584 overleed moest Childebert II zijn strategie herzien en toenadering zoeken tot Guntram. Opnieuw was het Aegidius, die samen met Guntram Boso en Sigivald[10] op een diplomatieke missie werd gestuurd. Dit keer was dat echter minder succesvol. Guntram beledigt Aegidius hierbij door hem te beschuldigen van leugens en gedrag dat niet past bij een bisschop maar bij een vijand van zijn rijk. Guntram geeft niet toe aan de eisen terwijl Childebert II steeds meer van hem afhankelijk wordt.[11] Een jaar later verblijft Childebert II in Bourgondië wanneer Guntram samenzweerders uit het Austrasische hof berecht die Gundovald hadden gesteund. Op dit moment benoemt Guntram Childebert II tot zijn opvolger en geeft hij hem de raad Aegidius niet te vertrouwen, hoewel hij hem niet vervolgt.[12]

In 587 vindt er in Austrasië een paleiscoup plaats onder leiding van Ursio, Rauching en Bertefred die samenspanden met Clotharius II van Neustrië, opvolger van Chilperik. De coup werd echter neergeslagen door Guntram. Ook Aegidius werd beschuldigd van hoogverraad. Daarom verscheen hij bij Childebert II om zijn onschuld te bewijzen met giften, waarop hij niet vervolgd werd. Ook sloot hij vrede met dux Lupus van Campagne, tot woede van Guntram.[13]  Drie jaar later worden huurmoordenaars gestuurd door Fredegunde in een poging om Childebert II te vermoorden.[14] Sunnegisil, stalmeester van Childebert II, wordt overhoord onder marteling waarbij hij zegt dat Aegidius een rol gespeeld heeft in de coup van 587.[15] Hierop werd Aegidius naar Metz gebracht en terechtgesteld door zijn mede-bisschoppen met dux Ennodius (een oude vijand van Chilperik[16]) als aanklager. Tijdens het proces gaf Aegidius toe een vriend van Chilperik geweest te zijn, maar zonder dat dit invloed had op zijn loyaliteit aan Childebert II.[17]

In het proces werd een briefwisseling tussen Aegidius en Chilperik getoond waarin hij Brunhilde beledigt en Chilperik hem in zeer cryptische taal opdracht zou hebben gegeven tot de moord op Brunhilde en Childebert II. Aegidius ontkende deze geschreven te hebben, maar nadat zijn assistent andere geschriften van de bisschop liet zien was iedereen overtuigd van de echtheid van de brieven. Vervolgens geeft Childebert II aan nooit akkoord te zijn gegaan met de overeenkomsten die Aegidius met Chilperik had gemaakt. Epiphanius, Abt van Sint-Remigius in Reims, getuigt ook tegen Aegidius. Dat hij dat doet zou met lokale conflicten tussen het klooster en het bisdom te maken kunnen hebben. Uiteindelijk bekent Aegidius zijn schuld tegenover de andere bisschoppen, specifiek het smeden van plannen tegen Childebert II én zijn moeder Brunhilde. Dankzij de bisschoppen wordt hij niet gedood maar uit zijn ambt gezet en naar Straatsburg verbannen.  Romulf, de zoon van Lupus, wordt de nieuwe bisschop van Reims en abt Epiphanus wordt tevens uit zijn ambt gezet.[19]

Opmerkelijk is dat Gregorius niet duidelijk maakt of hij zelf aanwezig is geweest bij dit proces. Gregorius kende Aegidius goed aangezien Aegidus hem tot bisschop van Tours gewijd heeft, maar hij verdedigt hem niet, wat hij wel deed voor Praetexatatus van Rouen toen deze door Chilperik werd berecht. Erin Dailey vermoedt dat de brieven op basis waarvan Aegidius veroordeeld is vervalsingen betreffen.[20] Volgens hem is de daadwerkelijke reden van de beschuldigingen de connecties die Aegidius met het Neustrische hof had. Gregorius zwijgt omdat hij bang is om zelf ook vervolgd te worden aangezien hij Aegidius bij zijn diplomatieke missies heeft geassisteerd en zelf ook betrokken is geweest bij het Neustrische hof toen Chilperik over Tours heerste.[21] Volgens Ian Wood moet de veroordeling van Aegidius vooral gezien worden als een herschrijving van de geschiedenis. Childebert II had wisselende allianties met Guntram en Chilperik. Omdat Aegidius zo’n duidelijke rol gespeeld had in de banden met Chilperik moest hij het veld ruimen, ook al was Childebert II zich er volledig van bewust toen de alliantie met Chilperik gemaakt werd.[22]

Zowel in het kamp van Brunhilde en Guntram als in dat van Chilperik en Gundovald speelden de bisschoppen van Austrasië een grote rol. Aegidius was de belangrijkste speler in de alliantie tussen Austrasië en Neustrië. Hij was bevriend met Chilperik en Fredegunde en betrokken bij de pogingen Gundovald aan de macht te helpen. Toen Chilperik overleed betekende dit dat Childebert II zich tot Guntram moest wenden en dat betekende het einde voor Aegidius’ diplomatieke én episcopale carrière. Guntram zag Aegidius als een bedreiging en Aegidius was bovendien betrokken bij pogingen Neustrische invloed te doen gelden na de alliantie met Bourgondië. Uiteindelijk had de bisschop van Reims het verkeerde netwerk op het verkeerde moment.

 

Bibliografie

Primaire bronnen

Gregorius van Tours, Libri Historiarum X, ed. B. Krusch and W. Levison, MGH SS rer. Merov. I/I (Hannover, 1951); vert. L. Thorpe, Gregory of Tours: The History of the Franks (Harmondsworth, 1974).

Secundaire literatuur

Dailey, E., Queens, Consorts, Concubines. Gregory of Tours and Women of the Merovingian Elite (Leiden, 2015).

Halfond, G., ‘Sis Quoque Catholicis Religionis Apex: The Ecclesiastical Patronage of Chilperic I and  Fredegund’, Church History 81:1 (2012), 48–76.

Harvard University, ‘Map Bishoprics ca. 600’, The Digital Atlas of Roman and Medieval Civilizations, https://darmc.harvard.edu/ (geraadpleegd 23-3-2020).

Wood, I., ‘The secret histories of Gregory of Tours’, Revue belge de philologie et d’histoire 71:2 (1993) 253-270.

Voetnoten

[1] Gregory Halfond, ‘Sis Quoque Catholicis Religionis Apex: The Ecclesiastical Patronage of Chilperic I and

Fredegund’, Church History 81:1 (2012), 48–76 aldaar 49.

[2] Erin Dailey, Queens, Consorts, Concubines Gregory of Tours and Women of the Merovingian Elite (Leiden,

2015), 150-152.

[3] Gregorius van Tours, Libri Historiarum X, ed. B. Krusch and W. Levison, MGH SS rer. Merov. I/I (Hannover, 1951); vert. L. Thorpe, Gregory of Tours: The History of the Franks (Harmondsworth, 1974) V.18.

[4] Halfond, ‘Sis Quoque Catholicis Religionis Apex’, 58.

[5] Harvard University, ‘Map Bishoprics ca. 600’, The Digital Atlas of Roman and Medieval Civilizations, https://darmc.harvard.edu/ (geraadpleegd 23-3-2020). Suffragaan wil zeggen dat het bisdom onder het overkoepelende aartsbisdom stond zoals Bisdom s’-Hertogenbosch onder Aartsbidsom Utrecht valt.

[6] Halfond, ‘Sis Quoque Catholicis Religionis Apex’.

[7] Greg., Hist., VI.3.

[8] Ian Wood, ‘The secret histories of Gregory of Tours’, Revue belge de philologie et d’histoire 71:2 (1993)

253-270, aldaar 267–269; Onder andere Faustianus van Dax, Bertram of Bordeaux, Orestes van Bazas, Palladius van Saintes en Ursicinus van Cahors steunden dit plan, zie: Halfond, ‘Sis Quoque Catholicis Religionis Apex’, 62.

[9] Greg., Hist., VI.31. Een opstand in Childebert’s legerkamp. De opstandelingen zouden de bisschop vermoord hebben indien hij zich niet snel uit de voeten had gemaakt.

[10] Beiden zijn dux onder Childebert II. Over Sigivald is verder niets bekend.

[11] Greg., Hist., VII.14.

[12] Greg., Hist., VII.33. Deze raad gaaf hij nadat hij net samenzwerende adel had berecht die ook tot het pro-Neustrische kamp behoorden.

[13] Greg., Hist., IX.14.

[14] Greg., Hist., X.18.

[15] Sunnegisil  was betrokken in een plot van Gallomagnus, Septimina en Droctulf tegen Brunhilde en Faileuba (vrouw van Childebert) in 589, zie: Greg., Hist., IX.38.

[16] Greg., Hist., V.24.

[17] Greg., Hist., X.19.

[18] Bibliothèque Nationale de France, Grandes Chroniques de France (ca. 1380), https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b84472995.r (geraadpleegd 23-3-2020).

[19] Greg., Hist., X.19. Waarom Epiphanus uit zijn ambt wordt gezet is onduidelijk, waarschijnlijk omdat hij ook betrokken is geweest aan het Neustrische hof tijdens de overheersing van Chilperik.

[20] Dailey, Queens, 150-152. Een methode die wel vaker toegepast is bij het beschuldigen van bisschoppen, maar zij meestal met succes wisten af te wenden (zoals Gregorius zelf).

[21] Dailey, Queens, 150-152; Halfond, ‘Sis Quoque Catholicis Religionis Apex’, 69.

[22] Wood, ‘Secret histories’, 267–268.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *