Betoog: Over moraliteit, nationalisme en de Gouden Eeuw-controverse

 

Graag zou ik in een korte uiteenzetting willen reageren op het artikel van Iñaki Oñorbe Genovesi in de Volkskrant, waarin historicus Geerten Waling reflecteert op de huidige tendensen in de geschiedwetenschap.

Laat ik allereerst beginnen met de kern van het artikel. Ik kan me zeker in de opvatting van de heer Waling vinden dat de geschiedschrijving op dit moment een te activistisch karakter heeft. Geschiedenis met een doel (of nuttige geschiedenis) is per definitie onwetenschappelijk. Als historicus pretendeer je immers vanuit een objectief standpunt onderzoek te doen. In de praktijk is volledige objectiviteit natuurlijk slechts een ideaal, maar zodra het niet meer het streven is gaat het naar mijn mening helemaal fout. Wanneer je – om maar een voorbeeld te noemen – zou willen onderzoeken ‘waarom de witte man altijd al anderen heeft onderdrukt’, heb je voordat je bent begonnen eigenlijk al allerlei conclusies getrokken die niet per se recht doen aan de historische werkelijkheid. Geschiedenis is altijd nuttig als het inzicht oplevert over de historische werkelijkheid, ieder ander doel staat dat in de weg. Er ontstaat namelijk een inconsistentie tussen hoe de verleden werkelijkheid was en wat wij schrijven over het verleden.

Ik zou echter ook enige nuancering aan willen brengen bij het betoog. Met de rode stift door de geschiedenisboeken gaan is namelijk wel degelijk een van de taken van de historicus (al doen we dat welteverstaan niet letterlijk, in tegendeel zelfs: we schrijven *nieuwe* boeken). Het is echter van belang dat de motieven daarvoor juist zijn. Het doel moet zijn om recht te doen aan de complexe historische werkelijkheid, niet de morele zuiverheid van het verleden bij te scherpen. Zo zou ik bijvoorbeeld willen voorstellen om te stoppen met spreken over de “donkere” Middeleeuwen waarin iedereen in de modder zat te wroeten. In plaats daarvan zouden de schoolboeken eens stil mogen staan bij bijvoorbeeld de erfenis van het kloosterleven (zonder welk onze moderne wetenschapsbeoefening niet mogelijk was geweest). Ook mag men van mij rustig de boekjes waarin gesproken wordt over de grenzeloze tolerantie en het poldermodel van de Nederlandse Republiek rustig bij het oud vuil zetten aangezien Katholieken, Joden en bepaalde Protestanten systematisch werden onderdrukt in deze Calvinistische aristocratie en de Tachtigjarige Oorlog onderdeel was van een beweging van religieuze oorlogen (burgeroorlog of vrijheidsstrijd, het is allemaal een kwestie van perspectief).

Wat betreft het Gouden Eeuw-debat, dat is mijns inziens van beide kanten pure symboolpolitiek. Dergelijke aanduidingen zijn voorwetenschappelijk en het hangt volledig af van welk perspectief je hanteert of het waardeoordeel van toepassing is. Vanuit een economisch en cultureel standpunt heeft Holland wel degelijk een Gouden Eeuw gekend. Ik ben persoonlijk noch trots, noch vol schaamte over “onze” Gouden eeuw. In de eerste plaats omdat het mijn Gouden Eeuw niet is… Mijn voorouders zaten in namelijk het Land van Ravenstein, een van de vele onafhankelijke gebieden die nooit onderdeel zijn geweest van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden… In de tweede plaats omdat ik niet mee wens te doen aan deze nieuwe erfzonde-leer waarin schuld en slachtofferschap worden gezien als iets dat erfelijk is. Wanneer we een Amerikaans discours – zonder gegronde reden – gaan toepassen op de Nederlandse situatie en allerlei symbolen (standbeelden, straatnamen, de Gouden Eeuw) uit het dagelijks leven verwijderen, waar zijn we dan mee bezig? Ook als je alles waar die symbolen voor staan moreel verwerpelijk vind, dan moet er toch juist iets zijn dat eraan blijft herinneren?

Jan Pieterszoon Coen door Ferdinand Leenhoff Hoorn.

Ik ben het helemaal met de heer Waling eens dat al die ideologische geladenheid ver van historisch onderzoek moet blijven. Dat betekend niet dat er geen ‘emancipatoire geschiedenis’ plaats kan vinden. Men moet dit mijns inziens echter niet doen door zich enkel en alleen op vrouwenonderdrukking of uitbuiting van ‘koloniale onderdanen’ te richten in isolement, maar door een geschiedenis te schrijven waar je dergelijke zaken simpelweg niet negeert en een bredere context plaatst. (Even terzijde: Ik vind (post-)koloniale geschiedenis wel degelijk een interessant en relevant onderwerp van studie. Het voegt immers iets toe.)

Waling lijkt echter naar mijn mening de nadelen van een nationale identificatie met het verleden wat te onderschatten. Het is eigenlijk onzin om te spreken van nationale geschiedenis aangezien de natie een negentiende-eeuwse uitvinding is. Bovendien is legitimatie van het vaderland net zo ideologisch geladen als al die morele lessen die men uit het verleden wil trekken. Identificatie met het verleden is prima, zolang men oppast de werkelijkheid niet in te ruilen voor een fantasie. Er was strikt genomen geen geschiedenis van Nederland voor 1815 (want er was geen Koninkrijk der Nederlanden). Om dit aan te tonen hoeft men enkel te kijken naar de grote verschillen tussen Nederlandse en Belgische geschiedenis (terwijl dit toch echt voor een heel groot deel hetzelfde verhaal geweest zou moeten zijn zou men toch denken). Nog steeds schetst onze canon een buitengewoon Hollandocentrisch beeld. Wel Rembrandt, geen Breugel of Jhieronymus Bosch. Wel Floris V en Michiel de Ruyter, geen Filips de Goede, Jan van Brabant of veldheer Maarten van Rossum…

Maar goed, we kunnen niet tot in den treuren revisionistisch blijven en in school curricula moeten we niet de nuance door de strot van de scholier proberen te duwen. Laten we ons vooral bezig houden met een pure interesse in het verleden. Reconstructie, observatie en de zoektocht naar een historische sensatie. Niet met arbitraire debatten over morele zaken en nationale trots die weinig met wetenschap te maken hebben. Laten we het vooral een beetje nuchter houden.

Tot zover mijn college.

Aanbevolen literatuur voor ieder die hier dieper op in wenst te gaan:
-Herman Paul, Als het verleden trekt: kernthema’s in de geschiedsfilosofie (2014 Den Haag).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *